Μια ψυχολογοφιλοσοφική προσέγγιση σε συμπεριφορές τύπου Τραμπ και στην πολιτική εν γένει.

Τι θα έλεγαν σήμερα ο Freud, η Arendt και ο Nietzsche;

Φίλες και φίλοι,

Δεν χρειάζεται να κάνουμε ψυχιατρικές ερμηνείες για να αναγνωρίσουμε ότι:

• η πολιτική είναι ψυχολογία,

• η ταυτότητα είναι ψυχολογία,

• η πόλωση είναι ψυχολογία,

• η ηγεσία είναι ψυχολογία,

• η συλλογική συμπεριφορά είναι ψυχολογία.

Η επιρροή ενός ηγέτη — οποιουδήποτε ηγέτη — είναι πάντα ένα μίγμα πολιτικής, κοινωνίας και ψυχισμού.

Όσον αφορά εμάς, τον λαό, παίρνουμε/υιοθετούμε αυτό που μας ταιριάζει και το μετατρέπουμε σε προσωπικό μας “πιστεύω”.

Από τότε που ανέλαβε τα ηνία ο κύριος Τραμπ, ακούμε, διαβάζουμε και βλέπουμε καθημερινά τους ατέλειωτους, κωμικοτραγικούς θεατρινισμούς του… σαν μια κακογραμμένη τηλεοπτική σειρά που, δυστυχώς, δεν ανήκει στη σφαίρα της μυθοπλασίας.

Κάθε δημόσια εμφάνισή του μοιάζει με επίδειξη και έπαρση.

Στην πρόσφατη ετήσια συνάντηση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός, μιλούσε για 70 ολόκληρα λεπτά ή καλύτερα παραληρούσε, με τους νευροδιαβιβαστές του αποσυνδεδεμένους, χωρίς γνωστική συνοχή. Συνοπτικά:

• Μπέρδεψε επανειλημμένως την Ισλανδία με την Γροιλανδία.

• Βάπτισε σε ανεμόμυλους τις ανεμογεννήτριες.

• Επινόησε ότι κάθε περιστροφή των πτερυγίων κοστίζει 1.000 δολάρια. Πράσινη Νέα Απάτη τις αποκάλεσε…

• Ισχυρίστηκε ότι η Κίνα φτιάχνει όλους τους ανεμόμυλους...και χτίζει αιολικά πάρκα-φαντάσματα που δεν κάνουν τίποτα...για διακοσμητικούς λόγους!

• Απείλησε τον Καναδά.

• Έβρισε την Ευρώπη ενώ βρισκόταν σε Ευρωπαϊκό έδαφος.

• Απείλησε τη Γροιλανδία, αυτή τη φορά με το σωστό όνομα, με στρατιωτική παρέμβαση.

• Εκβίασε συμμάχους.

• Είπε ότι οι ηγέτες του ΝΑΤΟ τον φωνάζουν «daddy».

• Είπε ψέματα για την οικονομία...δηλώνοντας ότι πέτυχε την ταχύτερη και πιο δραματική οικονομική ανάκαμψη στην ιστορία και ότι ο πληθωρισμός νικήθηκε.

• Παραπονέθηκε που δεν τον τίμησαν με το Νόμπελ Ειρήνης.

Στο τέλος...απόλυτη σιωπή! Και μετά, ο Υπουργός Οικονομικών του βγήκε στα κανάλια, σχεδόν ικετεύοντας τους Ευρωπαίους να «καθίσουν» και να «αναπνεύσουν βαθιά» πριν αντιδράσουν.

Δεν σχολιάζω την πιο πρόσφατη δήλωσή του για το βίντεο που πιθηκοποιεί τος Ομπάμα...”Καταδικάζω το βίντεο αλλά δεν έχω κάνει κάποιο λάθος για να ζητήσω συγνώμη”, τόνισε!

Παρατηρώντας τις αλλοπρόσαλλες συμπεριφορές του, προσπάθησα να αποκρυπτογραφήσω τον πολυσύνθετο και προβληματικό χαρακτήρα του και κατέληξα στο συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος αυτός παρουσιάζει στοιχεία μιας έντονα κατακερματισμένης δημόσιας εικόνας, σχεδόν σαν να υιοθετεί διαφορετικούς ρόλους ανάλογα με τη στιγμή και το ακροατήριο.

Δεν χρειάζεται να αποδοθεί καμία διάγνωση για να περιγραφούν οι συμπεριφορές αυτών των ατόμων. Αρκεί να παρατηρήσεις την άνεση με την οποία αλλάζουν τόνο, ύφος, στάση, και το θράσος με το οποίο απαιτούν να τους πιστέψεις κάθε φορά σαν να μην έχεις μνήμη. Είναι σαν να έχουν μια ντουλάπα γεμάτη προσωπεία, ταξινομημένα ανάλογα με το κοινό που έχουν απέναντί τους.

Ο κ. Τραμπ, που σε κάθε του εμφάνιση αλλάζει προσωπείο και εκφράζεται διαφορετικά, πολλές φορές αναιρώντας ό,τι είπε προηγουμένως.

1. Χτίζει την ταυτότητα του ξεχασμένου Αμερικανού, που έχει αγνοηθεί από τις ελίτ, έχει πληγεί από την παγκοσμιοποίηση, και νιώθει ότι η χώρα του αλλάζει εις βάρος του.

2. Παρουσιάζει τον εαυτό του ως αλλότριο, άνθρωπο που δεν ανήκει στο πολιτικό κατεστημένο, κάποιον που «λέει τα πράγματα όπως είναι», αντισυστημικό.

3. Χρησιμοποιεί αποφθεγματικό λόγο, απλές φράσεις, έντονη αυτοπεποίθηση, εικόνα αποφασιστικότητας.

4. Δεν επικοινωνεί με πολιτικές λεπτομέρειες. Επικοινωνεί με ιστορίες και αυτές οι ιστορίες έχουν συγκεκριμένη δομή. Με το αφήγημα της απειλής παρουσιάζει συχνά εξωτερικούς εχθρούς, εσωτερικούς αντιπάλους, δυνάμεις που θέλουν να καταστρέψουν την Αμερική. Ο ίδιος τοποθετείται προσωποκεντρικά, ως ο μόνος που βλέπει την αλήθεια, ο μόνος που μπορεί να προστατεύσει τη χώρα, ο μόνος που δεν φοβάται να συγκρουστεί.

5. Χρησιμοποιεί σύντομες φράσεις, επαναλήψεις, ισχυρά συνθήματα, εύκολα αναπαραγώγιμα από τους υποστηρικτές του.

Η ταυτότητα «εμείς» και το αφήγημα «μας απειλούν» δημιουργούν ένα συλλογικό εμείς. Ο ίδιος γίνεται ο κεντρικός ήρωας της ιστορίας, ο προστάτης, ο πολεμιστής, ο εξωχώριος που μάχεται για τον λαό. Κατασκευάζει έναν αντίπαλο — το πολιτικό κατεστημένο, τους ανταγωνιστές του κόμματος, τα ΜΜΕ ή τις εξωτερικές δυνάμεις — και μετατρέπει την πολιτική σε δράμα, σε μια σύγκρουση επιβίωσης.

6. Πατάει πάνω σε ιστορικά πρότυπα, αλλά τα αναμειγνύει με έναν τρόπο που τα κάνει πιο έντονα, πιο θεατρικά και πιο προσαρμοσμένα στη σύγχρονη εποχή των ΜΜΕ. Ό,τι κάνει, το κάνει σε περιβάλλον social media, ώστε η σύγκρουση να γίνεται θέαμα. Η πολιτική γίνεται σχεδόν τηλεοπτικό επεισόδιο, η δραματοποίηση είναι συνεχής, όχι περιστασιακή.

7. Χρησιμοποιεί τα ΜΜΕ πιο επιθετικά και πιο ακατέργαστα. Δεν επιδιώκει «ενότητα», αλλά «συσπείρωση» και μετατρέπει κάθε ανάρτηση σε πολιτικό γεγονός. Το κοινό του λειτουργεί σαν «ψηφιακή φυλή».

Ο κ. Τραμπ δεν είναι αντίγραφο κανενός ιστορικού προτύπου. Είναι ένα υβρίδιο λαϊκισμού (Perón), πόλωσης (McCarthy, Nixon), θεατρικής πολιτικής (Roosevelt, Reagan), ψηφιακής επικοινωνίας (Obama, Modi).

Είναι ένας καθρέφτης, όχι μόνο του αμερικανικού πολιτισμού, αλλά και της παγκόσμιας μετάβασης σε μια εποχή όπου η ταυτότητα, το συναίσθημα και η αφήγηση έχουν μεγαλύτερη δύναμη από τα επιχειρήματα.

Ψυχολογία, φιλοσοφία

Ας προσεγγίσουμε την επιρροή του Τραμπ, όπως και κάθε ισχυρού πολιτικού φαινομένου, αγγίζοντας κάτι βαθύτερο: τον τρόπο που οι κοινωνίες φαντάζονται τους εαυτούς τους. Συγκεκριμένα:

1. Υπαρξιακή ανάγνωση. Λειτουργεί ως κάτοπτρο μιας εποχής που φοβάται την απώλεια του εαυτού της σε περιόδους ταχύτατης αλλαγής, τεχνολογικής ανατροπής, πολιτισμικής ρευστότητας, οικονομικής ανασφάλειας. Οι άνθρωποι αναζητούν σταθερότητα, απλότητα, νόημα και ο Τραμπ τους τα προσφέρει ή τουλάχιστον έτσι πιστεύουν.

Φιλοσοφικά, αυτό θυμίζει την ανάγκη του ανθρώπου να επαναφέρει τάξη στο χάος. Ο ηγέτης γίνεται σύμβολο μιας επιθυμίας για σταθερότητα, όχι απλώς πολιτική επιλογή.

2. Μυθολογική ανάγνωση. Κάθε κοινωνία δημιουργεί ήρωες και αντιήρωες για να αφηγηθεί τον εαυτό της. Ο Τραμπ λειτουργεί ως ήρωας για όσους νιώθουν ότι η κοινωνία τους εγκατέλειψε, ως αντιήρωας για όσους βλέπουν σε αυτόν την απειλή της δημοκρατίας. Σε κάθε περίπτωση, γίνεται αρχέτυπο. Το αρχέτυπο που ενσαρκώνει τον “πολεμιστή” που μάχεται ενάντια σε ένα σύστημα που παρουσιάζεται ως διεφθαρμένο ή εχθρικό. Δεν έχει σημασία αν ο ηγέτης είναι “καλός” ή “κακός”. Σημασία έχει ότι γίνεται φορέας μιας συλλογικής αφήγησης.

3. Πολιτισμική ανάγνωση. Ο Τραμπ είναι προϊόν και ταυτόχρονα επιταχυντής μιας εποχής που έχει χάσει την πίστη της στις μεγάλες αφηγήσεις. Οι παραδοσιακές πηγές νοήματος, θρησκεία, κοινότητα, εργασία, εθνική ταυτότητα, έχουν αποδυναμωθεί. Στη θέση τους εμφανίζεται η πολιτική ως θέαμα. Δεν είναι απλώς πολιτικός, είναι χαρακτήρας σε μια αφήγηση που το κοινό παρακολουθεί, σχολιάζει, μιμείται, αναπαράγει. Η πολιτική γίνεται επίδοση (performance), ταυτότητα προϊόντος (branding), ψηφιακή τελετουργία. Ο πολιτικός είναι brand, γιατί ο πολίτης είναι καταναλωτής ταυτότητας. Αυτό δεν είναι “καλό” ή “κακό”. Είναι το πνεύμα της εποχής.

Σε βαθύτερο επίπεδο, η πολιτική λειτουργεί ως θρησκεία χωρίς θεό, όπου, ο ηγέτης γίνεται ιερέας, το κόμμα γίνεται ενορία, το αφήγημα γίνεται δόγμα, το χρονοδιάγραμμα γίνεται λειτουργία, το viral γίνεται θαύμα, ο αντίπαλος γίνεται δαίμονας.

Η πολιτική δεν εκφυλίζεται μόνη της. Αντανακλά την υπαρξιακή μας πείνα σε έναν κόσμο όπου:

- Η κοινότητα έχει διαλυθεί.

- Η αλήθεια είναι σχετική.

- Η προσοχή είναι εμπόρευμα.

- Η μοναξιά είναι δομική, δηλαδή, το αίσθημα της απομόνωσης δεν πηγάζει από προσωρινές συγκυρίες, αλλά είναι ενσωματωμένο στον τρόπο οργάνωσης της σύγχρονης κοινωνίας, τον τρόπο ζωής και τις σχέσεις. Είναι μια αόρατη κατάσταση, όπου το άτομο μπορεί να περιβάλλεται από κόσμο αλλά να νιώθει εσωτερικά άδειο, λόγω έλλειψης ουσιαστικής επικοινωνίας. 

- Η ταυτότητα είναι ρευστή, ήτοι, ο αυτοπροσδιορισμός ενός ατόμου, ιδιαίτερα όσον αφορά το φύλο ή την προσωπικότητα, δεν είναι στατικός ή μόνιμος, αλλά αλλάζει και εξελίσσεται με την πάροδο του χρόνου. Είναι μια συνεχής, μη γραμμική διαδικασία όπου το άτομο μπορεί να κινείται μεταξύ διαφορετικών εκφράσεων ή ρόλων, επηρεαζόμενο από προσωπικούς και κοινωνικούς παράγοντες. 

Η πολιτική επιδόσεων (performance) είναι η σκηνή όπου παίζουμε τον εαυτό μας.

Όταν η πολιτική γίνεται performance, branding και τελετουργία, τότε, δεν αναπαριστά την πραγματικότητα, αλλά την παράγει.

- Το αφήγημα προηγείται του γεγονότος.

- Η εικόνα προηγείται της ουσίας.

- Η συγκίνηση προηγείται της αλήθειας.

- Η ταυτότητα προηγείται της εμπειρίας.

Η πολιτική είναι ο καθρέφτης. Εμείς είμαστε το είδωλο.

Ψυχολογία των μαζών, με όρους Freud - Η φροϋδική ανάγνωση δεν αφορά πρόσωπα, αφορά μηχανισμούς. Και αυτοί οι μηχανισμοί ενεργοποιούνται κάθε φορά που μια κοινωνία συσπειρώνεται γύρω από έναν ηγέτη είτε αυτός λέγεται Τραμπ, είτε Πούτιν, είτε οτιδήποτε άλλο.

Όταν οι άνθρωποι συγκροτούνται σε μάζα το Εγώ αποδυναμώνεται, η κριτική σκέψη μειώνεται, η ανάγκη για καθοδήγηση αυξάνεται, το συναίσθημα κυριαρχεί. Η μάζα αναζητά μια μορφή που θα λειτουργήσει ως υποκατάστατο του πατρικού υπερεγώ.

Για τον Freud, ο ηγέτης δεν είναι απλώς πολιτικός. Είναι ψυχικό αντικείμενο. Η μάζα ταυτίζεται με τον ηγέτη του ιδανικού Εγώ, ο οποίος ενσαρκώνει δύναμη, αυτοπεποίθηση, αποφασιστικότητα, απλότητα, βεβαιότητα και αυτού της πατρικής μορφής, όπου η μάζα αναζητά προστασία, καθοδήγηση, νόημα, όρια. Ο ηγέτης γίνεται το πρόσωπο που επιτρέπει στη μάζα να νιώσει ενότητα και ασφάλεια.

Όταν η μάζα ταυτίζεται με τον ηγέτη το άτομο παραδίδει μέρος της αυτονομίας του, η προσωπική κρίση αντικαθίσταται από συλλογικό συναίσθημα, η αμφιβολία εξαφανίζεται, η πολυπλοκότητα απλοποιείται. Ο Freud το περιγράφει ως ερωτική σύνδεση (libidinal bond) με τον ηγέτη — όχι με την ερωτική έννοια, αλλά με την έννοια της ψυχικής επένδυσης.

Αν το δούμε φιλοσοφικά, ίσως ο Freud να έλεγε σήμερα, ότι η επιρροή ενός ηγέτη σε μια εποχή κρίσης δεν είναι τυχαία. Είναι το αποτέλεσμα:

• συλλογικού άγχους,

• απώλειας σταθερών σημείων,

• ανάγκης για πατρική προστασία,

• φόβου απέναντι στην αλλαγή,

• επιθυμίας για απλότητα.

Ο ηγέτης γίνεται το ψυχικό σύμβολο που οργανώνει το χάος.

Προσέγγιση με όρους Hannah Arendt (λιγότερο γνωστή στο ευρύ κοινό, ήταν η Γερμανοαμερικανίδα πολιτική θεωρητικός και αρθρογράφος. Η εβραϊκή της καταγωγή, την οποία θεωρούσε κεντρικό κομμάτι της ταυτότητάς της, και η εμπειρία της από τις διώξεις υπό το ναζιστικό καθεστώς διαμόρφωσαν τον τρόπο σκέψης της και τη δέσμευσή της κατά του ολοκληρωτισμού).

Σύμφωνα με την Arendt, η μαζική πολιτική δεν γεννιέται από το μίσος, αλλά από τη μοναξιά. Η μοναξιά δεν είναι απλώς το να είσαι μόνος. Είναι μια υπαρξιακή αποσύνδεση.

Η απλοποίηση της πραγματικότητας

Η Arendt επισημαίνει ότι οι μάζες έλκονται από αφηγήματα που:

• απλοποιούν τον κόσμο,

• προσφέρουν καθαρούς εχθρούς,

• δίνουν εύκολες εξηγήσεις,

• μετατρέπουν το χάος σε ιστορία.

Αυτό δεν είναι αφέλεια. Είναι ψυχική ανάγκη σε εποχές αποσταθεροποίησης.

Αν η Arendt ζούσε σήμερα, θα έλεγε ίσως, ότι:

• η ψηφιακή εποχή ενισχύει τη μοναξιά,

• η οικονομική ανασφάλεια διαλύει την εμπιστοσύνη,

• η πολιτισμική ρευστότητα δημιουργεί φόβο,

• τα social media παράγουν μάζες χωρίς φυσική παρουσία,

• η πολιτική γίνεται θέαμα που υπόσχεται νόημα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η άνοδος ισχυρών, διχαστικών ή αντισυστημικών ηγετών δεν είναι παράδοξο. Είναι σύμπτωμα της μοναξιάς.

Ας περάσουμε και λίγο από τον Friedrich Nietzsche, για να μη νιώσει παραμελημένος. Ο Νίτσε δεν ενδιαφέρεται για πρόσωπα, αλλά για δυνάμεις, μορφές, ύφη εξουσίας.

Η θέληση για δύναμη (Wille zur Macht)

• Οι ηγέτες που αναδύονται σε περιόδους κρίσης εκφράζουν μια συλλογική θέληση για δύναμη.

• Δεν είναι μόνο δική τους ορμή· είναι η ορμή της κοινωνίας που τους αναδεικνύει.

• Η μάζα αναζητά κάποιον που θα ενσαρκώσει την ενέργεια που η ίδια δεν μπορεί να εκφράσει.

Ο ηγέτης γίνεται το πρόσωπο της δύναμης που λείπει από την κοινωνία.

Αν ο Νίτσε έβλεπε τη σύγχρονη πολιτική, θα έλεγε ίσως, ότι ζούμε σε εποχή:

• αποδυνάμωσης των παλιών αξιών,

• αναζήτησης νέων μορφών νοήματος,

• αισθητικοποίησης της πολιτικής,

• συλλογικής επιθυμίας για δύναμη,

• ανάγκης για υπερβολή και θέαμα.

Η άνοδος ισχυρών, θεατρικών ή διχαστικών ηγετών δεν είναι ανωμαλία. Είναι η αισθητική έκφραση μιας κοινωνίας που αναζητά νέα μορφή δύναμης.

Συνολική νιτσεϊκή ανάγνωση

Η πολιτική επιρροή — οποιουδήποτε ηγέτη — δεν εξηγείται από την προσωπικότητά του. Εξηγείται από:

• τη θέληση για δύναμη της κοινωνίας,

• την ανάγκη για αισθητική μορφή,

• την αναζήτηση υπέρβασης,

• την επιθυμία για ένταση,

• την ανάγκη για σύμβολα.

Ο ηγέτης είναι μορφή. Η μάζα είναι δύναμη. Και η πολιτική είναι το θέατρο όπου αυτά τα δύο συναντιούνται.

Γιάννης Αρβανιτάκης

Αν φτάσατε μέχρι εδώ, αυτά είχα να μοιραστώ μαζί σας. Σας ευχαριστώ για τον χρόνο και την ανάγνωση.

Eine psychologisch‑philosophische Annäherung an trumpähnliche Verhaltensweisen und an die Politik im Allgemeinen.

Was würden heute Freud, Arendt, Nietzsche sagen?

Liebe Freunde,

Es bedarf keiner psychiatrischen Deutungen, um zu erkennen, dass:

• Politik Psychologie ist,

• Identität Psychologie ist,

• Polarisierung Psychologie ist,

• Führung Psychologie ist,

• kollektives Verhalten Psychologie ist.

Der Einfluss einer Führungsperson — jeder Führungsperson — ist stets ein Zusammenspiel von Politik, Gesellschaft und Psyche.

Und wir, das Volk, nehmen das auf, was mit uns in Resonanz tritt, und formen daraus unser eigenes persönliches „Glaubensbekenntnis“.

Seit Herr Trump das Ruder übernommen hat, hören, lesen und sehen wir täglich seine endlosen, tragikomischen Auftritte… wie eine schlechte Fernsehserie, die leider nicht in den Bereich der Fiktion gehört. Jeder seiner öffentlichen Auftritte wirkt wie eine Show voller Selbstgefälligkeit und Überheblichkeit.

Beim jüngsten Jahrestreffen des Weltwirtschaftsforums in Davos redete er ganze 70 Minuten lang, oder besser gesagt: er delirierte,

als wären seine Neurotransmitter voneinander abgekoppelt, völlig ohne kognitive Kohärenz. Zusammengefasst:

• Er verwechselte wiederholt Island mit Grönland.

• Er taufte Windkraftanlagen in „Windmühlen“ um.

• Er erfand, dass jede Umdrehung der Rotorblätter 1.000 Dollar koste. „Grüner Neuer Betrug“ nannte er sie…

• Er behauptete, China stelle alle Windmühlen her… und baue Geister‑Windparks, die nichts leisten...nur aus dekorativen Gründen!

• Er drohte Kanada.

• Er beschimpfte Europa, während er sich auf europäischem Boden befand.

• Er drohte Grönland – diesmal mit dem richtigen Namen – mit einem militärischen Eingreifen.

• Er erpresste Verbündete. Er sagte, dass die NATO‑Führer ihn „Daddy“ nennen.

• Er log über die Wirtschaft, indem er behauptete, er habe die schnellste und dramatischste wirtschaftliche Erholung der Geschichte erreicht und dass die Inflation besiegt sei.

• Er beklagte sich darüber, dass man ihn nicht mit dem Friedensnobelpreis geehrt habe.

Am Ende … völlige Stille! Und danach trat sein Finanzminister in den Fernsehsendern auf und flehte die Europäer fast an, „sich hinzusetzen“ und „tief durchzuatmen“, bevor sie reagieren.

Ich kommentiere nicht einmal seine jüngste Aussage über das Video, das Obama veräffentlicht und ihn in entwürdigender Weise darstellt: „Ich verurteile das Video, aber ich habe keinen Fehler gemacht, für den ich mich entschuldigen müsste“, sagte er!

Wenn man sein sprunghaftes Verhalten beobachtet, versucht man, seinen komplexen und problematischen Charakter zu entschlüsseln, und ich kam zu dem Schluss, dass dieser Mann Merkmale eines stark fragmentierten öffentlichen Selbstbildes zeigt – fast so, als würde er je nach Moment und Publikum unterschiedliche Rollen annehmen.

Es ist keine Diagnose nötig, um das Verhalten dieser Personen zu beschreiben. Es reicht, ihre Leichtigkeit zu beobachten, mit der sie Tonfall, Ausdruck und Haltung wechseln, und die Dreistigkeit, mit der sie jedes Mal verlangen, dass man ihnen glaubt, als hätte man kein Gedächtnis. Es ist, als hätten sie einen Schrank voller Masken, sortiert nach dem Publikum, das ihnen gegenübersteht.

Der Herr Trump, der bei fast jedem seiner Auftritte sein Gesicht wechselt und sich anders ausdrückt, oft das Widerruft, was er zuvor gesagt hat:

1. Er baut die Identität des „vergessenen Amerikaners“ auf, eines Menschen, der von den Eliten ignoriert wurde, von der Globalisierung getroffen ist und das Gefühl hat, dass sein Land sich zu seinem Nachteil verändert.

2. Er präsentiert sich als Außenseiter, als jemand, der nicht zum politischen Establishment gehört, als einer, der „die Dinge beim Namen nennt“, ein Anti‑System‑Akteur.

3. Er verwendet einen spruchhaften, einfachen Sprachstil, kurze Sätze, starke Selbstsicherheit und das Bild eines entschlossenen Menschen.

4. Er kommuniziert nicht über politische Details. Er kommuniziert über Geschichten – und diese Geschichten haben eine bestimmte Struktur. Mit dem Narrativ der Bedrohung stellt er häufig äußere Feinde, innere Gegner und Kräfte dar, die Amerika zerstören wollen. Er selbst positioniert sich personalisiert: als der Einzige, der die Wahrheit sieht, der Einzige, der das Land schützen kann, der Einzige, der keine Angst vor der Konfrontation hat.

5. Er verwendet kurze Sätze, Wiederholungen, starke Parolen – leicht von seinen Anhängern reproduzierbar. Die Identität des „Wir“ und das Narrativ „sie bedrohen uns“ schaffen ein kollektives Wir. Er selbst wird zum zentralen Helden der Geschichte: der Beschützer, der Kämpfer, der Außenseiter, der für das Volk kämpft. Er konstruiert einen Gegner – das politische Establishment, die Parteikonkurrenten, die Medien oder äußere Kräfte – und verwandelt Politik in ein Drama, in einen Überlebenskampf.

6. Er greift auf historische Vorbilder zurück, mischt sie jedoch so, dass sie intensiver, theatralischer und besser an das moderne Medienalter angepasst wirken. Alles, was er tut, findet im Umfeld der sozialen Medien statt, sodass der Konflikt zum Spektakel wird. Politik wird fast zu einer Fernsehserie; die Dramatisierung ist dauerhaft, nicht gelegentlich.

7. Er nutzt die Medien aggressiver und ungefilterter. Er strebt nicht nach „Einheit“, sondern nach „Mobilisierung“ und verwandelt jeden Beitrag in ein politisches Ereignis. Sein Publikum funktioniert wie ein „digitaler Stamm“.

Herr Trump ist keine Kopie eines historischen Vorbilds. Er ist ein Hybrid aus Populismus (Perón), Polarisierung (McCarthy, Nixon), politischem Theater (Roosevelt, Reagan) und digitaler Kommunikation (Obama, Modi). 

Er ist ein Spiegel, nicht nur der amerikanischen Kultur, sondern auch des globalen Übergangs in eine Epoche, in der Identität, Emotion und Erzählung mehr Macht besitzen als Argumente. 

Psychologie, Philosophie

Lassen wir uns dem Einfluss Trumps – wie auch jedem starken politischen Phänomen – auf eine tiefere Weise annähern: über die Art und Weise, wie Gesellschaften sich selbst imaginieren. Konkret:

1. Existenzielle Lesart

Er fungiert als Spiegel einer Epoche, die fürchtet, sich selbst in Zeiten rasanter Veränderung, technologischer Umbrüche, kultureller Fluidität und wirtschaftlicher Unsicherheit zu verlieren. Menschen suchen nach Stabilität, Einfachheit, Sinn – und Trump bietet ihnen dies an, oder zumindest glauben sie es. 

Philosophisch erinnert dies an das menschliche Bedürfnis, Ordnung in das Chaos zurückzubringen. Der Führungsfigur kommt die Rolle eines Symbols für den Wunsch nach Stabilität zu, nicht nur die einer politischen Wahl.

2. Mythologische Lesart

Jede Gesellschaft erschafft Helden und Antihelden, um sich selbst zu erzählen. Trump fungiert als Held für jene, die das Gefühl haben, von ihrer Gesellschaft im Stich gelassen worden zu sein, und als Antiheld für jene, die in ihm eine Bedrohung der Demokratie sehen. In jedem Fall wird er zu einem Archetyp. Ein Archetyp, der den „Krieger“ verkörpert, der gegen ein System kämpft, das als korrupt oder feindlich dargestellt wird. Ob der Führer „gut“ oder „böse“ ist, spielt dabei keine Rolle. Entscheidend ist, dass er Träger einer kollektiven Erzählung wird.

3. Kulturelle Lesart

Trump ist zugleich Produkt und Beschleuniger einer Epoche, die den Glauben an große Erzählungen verloren hat. Die traditionellen Quellen von Sinn – Religion, Gemeinschaft, Arbeit, nationale Identität – sind geschwächt. An ihre Stelle tritt die Politik als Spektakel. Er ist nicht einfach Politiker, sondern eine Figur in einer Erzählung, die das Publikum verfolgt, kommentiert, imitiert, reproduziert. Politik wird zur Performance, zur Markenidentität, zum digitalen Ritual. Der Politiker ist eine Marke, weil der Bürger ein Identitätskonsument ist. Das ist weder ‚gut‘ noch ‚schlecht‘. Es ist der Geist der Zeit.

Auf einer tieferen Ebene funktioniert die Politik wie eine Religion ohne Gott, in der der Führer zum Priester wird, die Partei zur Gemeinde, das Narrativ zum Dogma, der Zeitplan zur Liturgie, das Viral zum Wunder und der Gegner zum Dämon.

Die Politik degeneriert nicht von allein. Sie spiegelt unseren existenziellen Hunger in einer Welt wider, in der:

• Die Gemeinschaft zerfallen ist.

• Die Wahrheit relativ geworden ist.

• Die Aufmerksamkeit zur Ware geworden ist.

• Die Einsamkeit strukturell ist, das heißt: Das Gefühl der Isolation entsteht nicht aus vorübergehenden Umständen, sondern ist in die Organisation der modernen Gesellschaft, in Lebensweise und Beziehungen eingebettet. Es ist ein unsichtbarer Zustand, in dem ein Mensch von anderen umgeben sein kann und sich dennoch innerlich leer fühlt, weil es an echter Kommunikation fehlt.

• Die Identität fließend ist, das heißt: Die Selbstbestimmung eines Menschen – besonders in Bezug auf Geschlecht oder Persönlichkeit – ist weder statisch noch dauerhaft, sondern verändert und entwickelt sich im Laufe der Zeit. Es handelt sich um einen kontinuierlichen, nichtlinearen Prozess, in dem sich ein Individuum zwischen verschiedenen Ausdrucksformen oder Rollen bewegt, beeinflusst von persönlichen und gesellschaftlichen Faktoren.

Die Performance-Politik ist die Bühne, auf der wir uns selbst spielen.

Wenn Politik zur Performance, zum Branding und zum Ritual wird, dann stellt sie nicht mehr die Realität dar, sie produziert sie.

• Die Erzählung geht dem Ereignis voraus.

• Das Bild geht dem Wesen voraus.

• Die Emotion geht der Wahrheit voraus.

• Die Identität geht der Erfahrung voraus.

Die Politik ist der Spiegel. Wir sind das Spiegelbild.

Massenpsychologie nach Freud – Die freudianische Lesart bezieht sich nicht auf Personen, sondern auf Mechanismen. Und diese Mechanismen werden jedes Mal aktiviert, wenn sich eine Gesellschaft um einen Führer schart – ob er Trump heißt, Putin oder sonst wie. Wenn Menschen zur Masse werden, schwächt sich das Ich ab, das kritische Denken nimmt ab, das Bedürfnis nach Führung steigt, das Gefühl dominiert. Die Masse sucht eine Gestalt, die als Ersatz für das väterliche Über-Ich fungiert.

Für Freud ist der Führer nicht einfach ein Politiker. Er ist ein psychisches Objekt. Die Masse identifiziert sich mit dem Führer als Ideal-Ich, der Stärke, Selbstvertrauen, Entschlossenheit, Einfachheit und Gewissheit verkörpert, und zugleich mit der väterlichen Figur, bei der die Masse Schutz, Orientierung, Sinn und Grenzen sucht. Der Führer wird zu demjenigen, der der Masse Einheit und Sicherheit ermöglicht.

Wenn die Masse sich mit dem Führer identifiziert, gibt das Individuum einen Teil seiner Autonomie ab, das persönliche Urteil wird durch kollektives Gefühl ersetzt, Zweifel verschwinden, Komplexität wird vereinfacht. Freud beschreibt dies als libidinöse Bindung an den Führer – nicht im erotischen Sinn, sondern als psychische Investition.

Philosophisch betrachtet würde Freud heute vielleicht sagen, dass der Einfluss eines Führers in Zeiten der Krise nicht zufällig ist. Er ist das Ergebnis von:

• kollektiver Angst,

• Verlust stabiler Bezugspunkte,

• dem Bedürfnis nach väterlichem Schutz,

• Angst vor Veränderung,

• dem Wunsch nach Einfachheit.

Der Führer wird zum psychischen Symbol, das das Chaos ordnet.

Annäherung in den Begriffen von Hannah Arendt (weniger bekannt beim breiten Publikum, war sie eine deutsch-amerikanische politische Theoretikerin und Publizistin. Ihre jüdische Herkunft, die sie als zentralen Bestandteil ihrer Identität betrachtete, sowie ihre Erfahrungen mit der Verfolgung unter dem nationalsozialistischen Regime prägten ihr Denken und ihr Engagement gegen den Totalitarismus).

Nach Arendt entsteht die Massenpolitik nicht aus Hass, sondern aus Einsamkeit. Einsamkeit bedeutet nicht einfach, allein zu sein. Sie ist eine existentielle Form der Entfremdung.

Die Vereinfachung der Wirklichkeit

Arendt betont, dass die Massen von Erzählungen angezogen werden, die:

• die Welt vereinfachen,

• klare Feinde anbieten,

• einfache Erklärungen liefern,

• das Chaos in eine Geschichte verwandeln.

Das ist keine Naivität. Es ist ein seelisches Bedürfnis in Zeiten der Destabilisierung.

Wenn Arendt heute lebte, würde sie vielleicht sagen, dass:

• das digitale Zeitalter die Einsamkeit verstärkt,

• wirtschaftliche Unsicherheit das Vertrauen zersetzt,

• kulturelle Fluidität Angst erzeugt,

• die sozialen Medien Massen ohne physische Präsenz hervorbringen,

• die Politik zu einem Spektakel wird, das Sinn verspricht.

Vor diesem Hintergrund ist der Aufstieg starker, spaltender oder anti‑systemischer Führungsfiguren kein Paradox. Er ist ein Symptom der Einsamkeit.

Kommen wir nun auch kurz zu Friedrich Nietzsche, damit er sich nicht vernachlässigt fühlt. Nietzsche interessiert sich nicht für Personen, sondern für Kräfte, Formen und Stile der Macht.

Der Wille zur Macht

• Die Führer, die in Krisenzeiten auftreten, verkörpern einen kollektiven Willen zur Macht.

• Es ist nicht nur ihr eigener Drang; es ist der Drang der Gesellschaft, die sie hervorbringt.

• Die Masse sucht jemanden, der die Energie verkörpert, die sie selbst nicht ausdrücken kann.

Der Führer wird zum Gesicht jener Macht, die der Gesellschaft fehlt.

Wenn Nietzsche die moderne Politik betrachtete, würde er vielleicht sagen, dass wir in einer Zeit leben von…

• der Abschwächung der alten Werte,

• der Suche nach neuen Formen von Sinn,

• der Ästhetisierung der Politik,

• dem kollektiven Wunsch nach Macht,

• dem Bedürfnis nach Übertreibung und Spektakel.

Der Aufstieg starker, theatralischer oder spaltender Führungsfiguren ist keine Anomalie. Er ist der ästhetische Ausdruck einer Gesellschaft, die nach einer neuen Form von Macht sucht.

Eine umfassende nietzscheanische Lesart

Der politische Einfluss — eines beliebigen Führers — lässt sich nicht durch seine Persönlichkeit erklären. Er erklärt sich durch:

• den Willen zur Macht der Gesellschaft,

• das Bedürfnis nach einer ästhetischen Form,

• die Suche nach Überwindung,

• das Verlangen nach Intensität,

• das Bedürfnis nach Symbolen.

Der Führer ist Form. Die Masse ist Kraft. Und die Politik ist das Theater, in dem sich diese beiden begegnen.

Wenn ihr bis hierher gelesen habt, freue ich mich, dass ich diese Gedanken mit euch teilen konnte. Die Schlussfolgerungen überlasse ich euch. Vielen Dank für eure Zeit und eure Aufmerksamkeit.

Iannis Arvanitakis

A psychological‑philosophical approach to Trump‑type behaviors and to politics in general.

What would Freud, Arendt, and Nietzsche say today?

Dear friends,

We don’t need psychiatric interpretations to recognize that:

• politics is psychology,

• identity is psychology,

• polarisation is psychology,

• leadership is psychology,

• collective behavior is psychology.

The influence of a leader — any leader — is always a blend of politics, society, and psyche.

As for us, the people, we take on what resonates with us and turn it into our own personal “belief system.”

Since Mr. Trump took the reins, we hear, read, and watch his endless, tragicomic theatrics every single day… like a TV series that, unfortunately, does not belong to the realm of fiction. Every public appearance of his feels like a display of arrogance and showmanship.

At the recent annual meeting of the World Economic Forum in Davos, he spoke for a full 70 minutes—or rather ranted—his neurotransmitters seemingly disconnected, with no cognitive coherence. In brief:

• He repeatedly confused Iceland with Greenland.

• He called wind turbines “windmills.”

• He invented the claim that each rotation of the blades costs 1,000 dollars. He called them a Green New Scam…

• He asserted that China makes all the windmills… and builds ghost wind farms that do nothing… purely for decorative purposes!

• He threatened Canada.

• He insulted Europe while standing on European soil.

• He threatened Greenland, this time using the correct name, with military intervention.

• He blackmailed allies.

• He claimed that NATO leaders call him “daddy.”

• He lied about the economy… stating that he achieved the fastest and most dramatic economic recovery in history and that inflation had been defeated.

• He complained that he wasn’t honored with the Nobel Peace Prize.

In the end… absolute silence! And then his Minister of Finance went on TV, almost begging Europeans to “sit down” and “take a deep breath” before reacting.

I won’t comment on his latest statement about the video that depicts Obama in a dehumanizing way: “I condemn the video, but I haven’t done anything wrong to apologize for”, he said!

Observing his erratic behavior, I tried to decode his complex and

troubled character and concluded that this man displays elements of a highly fragmented public persona, almost as if he adopts different roles depending on the moment and the audience.

No diagnosis is needed to describe the behavior of these individuals. It’s enough to observe how effortlessly they shift their tone, style, and posture, and the audacity with which  they  demand to be believed each time, as if you had no memory. It’s as if they have  a wardrobe full of masks, arranged according to the audience standing before them.

Mr. Trump, who changes his persona in every appearance and expresses himself differently each time, often contradicting what he previously said.

1. He constructs the identity of the “forgotten American,” someone who has been ignored by the elites, harmed by globalisation, and feels that his country is changing to his disadvantage.

2. He presents himself as an outsider, someone who does not belong to the political establishment, someone who “tells it like it is,” an anti‑system figure.

3. He uses aphoristic language, simple phrases, strong self‑confidence, and an image of decisiveness.

4. He does not communicate through policy details. He communicates through stories — and these stories follow a specific structure. With the narrative of threat, he frequently introduces external enemies, internal opponents, and forces that want to destroy America. He places himself at the center: the only one who sees the truth, the only one who can protect the country, the only one unafraid of confrontation.

5. He uses short phrases, repetitions, strong slogans—easily reproduced by his supporters. The identity of “us” and the narrative “they threaten us” create a collective we. He himself becomes the central hero of the story: the protector, the warrior, the outsider fighting for the people. He constructs an opponent—the political establishment, his party rivals, the media, or external forces—and turns politics into drama, into a struggle for survival.

6. He draws on historical models but blends them in a way that makes them more intense, more theatrical, and more adapted to the modern media age. Everything he does takes place within the environment of social media, so that conflict becomes spectacle. Politics becomes almost a television episode; the dramatization is constant, not occasional.

7. He uses the media more aggressively and more crudely. He does not seek “unity” but “mobilisation,” turning every post into a political event. His audience functions like a “digital tribe.”

Mr. Trump is not a copy of any historical model. He is a hybrid of populism (Perón), polarisation (McCarthy, Nixon), political theater (Roosevelt, Reagan), and digital communication (Obama, Modi).

He is a mirror—not only of American culture but also of the global transition into an era in which identity, emotion, and narrative hold more power than arguments.

Psychology, philosophy

Let us approach Trump’s influence, as with any powerful political phenomenon, by touching something deeper: the way societies imagine themselves. Specifically:

1. Existential Reading

He stands as a mirror of an age afraid of losing itself amid rapid change, technological upheaval, cultural fluidity, and economic insecurity. People long for stability, simplicity, meaning — and Trump offers these, or at least they believe he does. 

Philosophically, this recalls humanity’s ancient impulse to restore order to chaos. The leader becomes a symbol of the yearning for stability, not merely a political choice but an existential anchor.

2. Mythological Reading

Every society fashions heroes and antiheroes to narrate its own story. For those who feel abandoned by the world, Trump becomes a hero; for those who see in him a threat to democracy, he becomes an antihero. In either case, he turns into an archetype. An archetype of the “warrior” battling a system perceived as corrupt, hostile, or hollow. Whether the leader is “good” or “evil” matters less than the fact that he becomes the vessel of a collective narrative.

3. Cultural Reading

Trump is both a product and an accelerant of an era that has lost faith in grand narratives. Traditional sources of meaning — religion, community, work, national identity — have weakened. In their place, politics emerges as spectacle. He is not merely a politician but a character in an unfolding story that the public watches, comments on, imitates, reproduces. Politics becomes performance, brand identity, digital ritual. The politician is a brand because the citizen is a consumer of identity. This is neither ‘good’ nor ‘bad’. It is the spirit of the times.

On a deeper level, politics functions as a religion without a god, where the leader becomes a priest, the party becomes a parish, the narrative becomes dogma, the timeline becomes liturgy, the viral becomes a miracle, and the opponent becomes a demon.

Politics does not degenerate on its own. It reflects our existential hunger in a world where:

• Community has dissolved.

• Truth has become relative.

• Attention is a commodity.

• Loneliness is structural, meaning the feeling of isolation does not arise from temporary circumstances but is embedded in the organisation of modern society, in our way of life and relationships. It is an invisible condition in which a person may be surrounded by others yet feel internally empty due to the absence of meaningful communication.

• Identity is fluid, meaning a person’s self‑definition—especially regarding gender or personality—is neither static nor permanent but changes and evolves over time. It is a continuous, non‑linear process in which an individual may move between different expressions or roles, influenced by personal and social factors.

Performance politics is the stage on which we play ourselves.

When politics becomes performance, branding, and ritual, it no longer represents reality, it produces it.

• The narrative precedes the event.

• The image precedes the essence.

• Emotion precedes truth.

• Identity precedes experience.

Politics is the mirror. We are the reflection.

Mass psychology in Freudian terms — The Freudian reading does not concern individuals, it concerns mechanisms. And these mechanisms are activated every time a society rallies around a leader, whether that leader is called Trump, Putin, or anything else. When people form a mass, the Ego is weakened, critical thinking diminishes, the need for guidance increases, and emotion dominates. The mass seeks a figure that will function as a substitute for the paternal superego.

For Freud, the leader is not merely a political figure. He is a psychic object. The mass identifies with the leader as the Ideal Ego, who embodies strength, confidence, decisiveness, simplicity, and certainty, and also with the paternal figure from whom the mass seeks protection, guidance, meaning, and boundaries. The leader becomes the person who allows the mass to feel unity and safety.

When the mass identifies with the leader, the individual surrenders part of their autonomy, personal judgment is replaced by collective emotion, doubt disappears, complexity is simplified. Freud describes this as a libidinal bond with the leader, not in the erotic sense, but as a form of psychic investment.

Philosophically speaking, Freud might say today that the influence of a leader in a time of crisis is not accidental. It is the result of:

• collective anxiety,

• the loss of stable reference points,

• the need for paternal protection,

• fear of change,

• the desire for simplicity.

The leader becomes the psychic symbol that organises chaos.

An approach in the terms of Hannah Arendt (less known to the general public, she was a German‑American political theorist and columnist. Her Jewish heritage, which she regarded as a central part of her identity, and her experience of persecution under the Nazi regime shaped her way of thinking and her commitment against totalitarianism).

According to Arendt, mass politics is not born out of hatred but out of loneliness. Loneliness is not simply being alone. It is an existential form of disconnection.

The simplification of reality

Arendt points out that the masses are drawn to narratives that:

• simplify the world,

• offer clear enemies,

• provide easy explanations,

• turn chaos into a story.

This is not naivety. It is a psychological need in times of destabilisation.

If Arendt were alive today, she might say that:

• the digital age intensifies loneliness,

• economic insecurity dissolves trust,

• cultural fluidity generates fear,

• social media produce masses without physical presence,

• politics becomes a spectacle that promises meaning.

In this context, the rise of strong, divisive, or anti‑systemic leaders is not a paradox. It is a symptom of loneliness.

Let us also pass briefly by Friedrich Nietzsche, so he doesn’t feel neglected. Nietzsche is not interested in persons, but in forces, forms, and styles of power.

The Will to Power (Wille zur Macht)

• Leaders who emerge in times of crisis express a collective will to power.

• It is not only their own drive; it is the drive of the society that elevates them.

• The masses seek someone who will embody the energy they themselves cannot express.

The leader becomes the face of the power that society lacks.

If Nietzsche were observing contemporary politics, he might say that we are living in an age of…

• the weakening of old values,

• the search for new forms of meaning,

• the aestheticisation of politics,

• the collective desire for power,

• the need for excess and spectacle.

The rise of strong, theatrical, or divisive leaders is not an anomaly. It is the aesthetic expression of a society searching for a new form of power.

A comprehensive Nietzschean reading

Political influence — of any leader — is not explained by their personality. It is explained by:

• the society’s will to power,

• the need for an aesthetic form,

• the search for transcendence,

• the desire for intensity,

• the need for symbols.

The leader is form. The masses are force. And politics is the theatre where the two meet.

If you’ve made it this far, I’m glad I was able to share these thoughts with you. The conclusions are yours to draw. Thank you for your time and attention.

Iannis Arvanitakis