Μια ψυχολογοφιλοσοφική προσέγγιση σε συμπεριφορές τύπου Τραμπ και στην πολιτική εν γένει.
Τι θα έλεγαν σήμερα ο Freud, η Arendt και ο Nietzsche;
Φίλες και φίλοι,
Δεν χρειάζεται να κάνουμε ψυχιατρικές ερμηνείες για να αναγνωρίσουμε ότι:
η πολιτική είναι ψυχολογία,
η ταυτότητα είναι ψυχολογία,
η πόλωση είναι ψυχολογία,
η ηγεσία είναι ψυχολογία,
η συλλογική συμπεριφορά είναι ψυχολογία.
Η επιρροή ενός ηγέτη — οποιουδήποτε ηγέτη — είναι πάντα ένα μίγμα πολιτικής, κοινωνίας και ψυχισμού.
Όσον αφορά εμάς, τον λαό, παίρνουμε/υιοθετούμε αυτό που μας ταιριάζει και το μετατρέπουμε σε προσωπικό μας “πιστεύω”.
Από τότε που ανέλαβε τα ηνία ο κύριος Τραμπ, ακούμε, διαβάζουμε και βλέπουμε καθημερινά τους ατέλειωτους, κωμικοτραγικούς θεατρινισμούς του… σαν μια κακογραμμένη τηλεοπτική σειρά που, δυστυχώς, δεν ανήκει στη σφαίρα της μυθοπλασίας.
Κάθε δημόσια εμφάνισή του μοιάζει με επίδειξη και έπαρση.
Στην πρόσφατη ετήσια συνάντηση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός, μιλούσε για 70 ολόκληρα λεπτά ή καλύτερα παραληρούσε, με τους νευροδιαβιβαστές του αποσυνδεδεμένους, χωρίς γνωστική συνοχή. Συνοπτικά:
Μπέρδεψε επανειλημμένως την Ισλανδία με την Γροιλανδία.
Βάπτισε σε ανεμόμυλους τις ανεμογεννήτριες.
Επινόησε ότι κάθε περιστροφή των πτερυγίων κοστίζει 1.000 δολάρια. Πράσινη Νέα Απάτη τις αποκάλεσε…
Ισχυρίστηκε ότι η Κίνα φτιάχνει όλους τους ανεμόμυλους...και χτίζει αιολικά πάρκα-φαντάσματα που δεν κάνουν τίποτα...για διακοσμητικούς λόγους!
Απείλησε τον Καναδά.
Έβρισε την Ευρώπη ενώ βρισκόταν σε Ευρωπαϊκό έδαφος.
Απείλησε τη Γροιλανδία, αυτή τη φορά με το σωστό όνομα, με στρατιωτική παρέμβαση.
Εκβίασε συμμάχους.
Είπε ότι οι ηγέτες του ΝΑΤΟ τον φωνάζουν «daddy».
Είπε ψέματα για την οικονομία...δηλώνοντας ότι πέτυχε την ταχύτερη και πιο δραματική οικονομική ανάκαμψη στην ιστορία και ότι ο πληθωρισμός νικήθηκε.
Παραπονέθηκε που δεν τον τίμησαν με το Νόμπελ Ειρήνης.
Στο τέλος...απόλυτη σιωπή! Και μετά, ο Υπουργός Οικονομικών του βγήκε στα κανάλια, σχεδόν ικετεύοντας τους Ευρωπαίους να «καθίσουν» και να «αναπνεύσουν βαθιά» πριν αντιδράσουν.
Δεν σχολιάζω την πιο πρόσφατη δήλωσή του για το βίντεο που πιθηκοποιεί τον Ομπάμα...”Καταδικάζω το βίντεο αλλά δεν έχω κάνει κάποιο λάθος για να ζητήσω συγνώμη”, τόνισε!
Παρατηρώντας τις αλλοπρόσαλλες συμπεριφορές του, προσπάθησα να αποκρυπτογραφήσω τον πολυσύνθετο και προβληματικό χαρακτήρα του και κατέληξα στο συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος αυτός παρουσιάζει στοιχεία μιας έντονα κατακερματισμένης δημόσιας εικόνας, σχεδόν σαν να υιοθετεί διαφορετικούς ρόλους ανάλογα με τη στιγμή και το ακροατήριο.
Δεν χρειάζεται να αποδοθεί καμία διάγνωση για να περιγραφούν οι συμπεριφορές αυτών των ατόμων. Αρκεί να παρατηρήσεις την άνεση με την οποία αλλάζουν τόνο, ύφος, στάση, και το θράσος με το οποίο απαιτούν να τους πιστέψεις κάθε φορά σαν να μην έχεις μνήμη. Είναι σαν να έχουν μια ντουλάπα γεμάτη προσωπεία, ταξινομημένα ανάλογα με το κοινό που έχουν απέναντί τους.
Ο κ. Τραμπ, που σε κάθε του εμφάνιση αλλάζει προσωπείο και εκφράζεται διαφορετικά, πολλές φορές αναιρώντας ό,τι είπε προηγουμένως.
1. Χτίζει την ταυτότητα του ξεχασμένου Αμερικανού, που έχει αγνοηθεί από τις ελίτ, έχει πληγεί από την παγκοσμιοποίηση, και νιώθει ότι η χώρα του αλλάζει εις βάρος του.
2. Παρουσιάζει τον εαυτό του ως αλλότριο, άνθρωπο που δεν ανήκει στο πολιτικό κατεστημένο, κάποιον που «λέει τα πράγματα όπως είναι», αντισυστημικό.
3. Χρησιμοποιεί αποφθεγματικό λόγο, απλές φράσεις, έντονη αυτοπεποίθηση, εικόνα αποφασιστικότητας.
4. Δεν επικοινωνεί με πολιτικές λεπτομέρειες. Επικοινωνεί με ιστορίες και αυτές οι ιστορίες έχουν συγκεκριμένη δομή. Με το αφήγημα της απειλής παρουσιάζει συχνά εξωτερικούς εχθρούς, εσωτερικούς αντιπάλους, δυνάμεις που θέλουν να καταστρέψουν την Αμερική. Ο ίδιος τοποθετείται προσωποκεντρικά, ως ο μόνος που βλέπει την αλήθεια, ο μόνος που μπορεί να προστατεύσει τη χώρα, ο μόνος που δεν φοβάται να συγκρουστεί.
5. Χρησιμοποιεί σύντομες φράσεις, επαναλήψεις, ισχυρά συνθήματα, εύκολα αναπαραγώγιμα από τους υποστηρικτές του.
Η ταυτότητα «εμείς» και το αφήγημα «μας απειλούν» δημιουργούν ένα συλλογικό εμείς. Ο ίδιος γίνεται ο κεντρικός ήρωας της ιστορίας, ο προστάτης, ο πολεμιστής, ο εξωχώριος που μάχεται για τον λαό. Κατασκευάζει έναν αντίπαλο — το πολιτικό κατεστημένο, τους ανταγωνιστές του κόμματος, τα ΜΜΕ ή τις εξωτερικές δυνάμεις — και μετατρέπει την πολιτική σε δράμα, σε μια σύγκρουση επιβίωσης.
6. Πατάει πάνω σε ιστορικά πρότυπα, αλλά τα αναμειγνύει με έναν τρόπο που τα κάνει πιο έντονα, πιο θεατρικά και πιο προσαρμοσμένα στη σύγχρονη εποχή των ΜΜΕ. Ό,τι κάνει, το κάνει σε περιβάλλον social media, ώστε η σύγκρουση να γίνεται θέαμα. Η πολιτική γίνεται σχεδόν τηλεοπτικό επεισόδιο, η δραματοποίηση είναι συνεχής, όχι περιστασιακή.
7. Χρησιμοποιεί τα ΜΜΕ πιο επιθετικά και πιο ακατέργαστα. Δεν επιδιώκει «ενότητα», αλλά «συσπείρωση» και μετατρέπει κάθε ανάρτηση σε πολιτικό γεγονός. Το κοινό του λειτουργεί σαν «ψηφιακή φυλή».
Ο κ. Τραμπ δεν είναι αντίγραφο κανενός ιστορικού προτύπου. Είναι ένα υβρίδιο λαϊκισμού (Perón), πόλωσης (McCarthy, Nixon), θεατρικής πολιτικής (Roosevelt, Reagan), ψηφιακής επικοινωνίας (Obama, Modi).
Είναι ένας καθρέφτης, όχι μόνο του αμερικανικού πολιτισμού, αλλά και της παγκόσμιας μετάβασης σε μια εποχή όπου η ταυτότητα, το συναίσθημα και η αφήγηση έχουν μεγαλύτερη δύναμη από τα επιχειρήματα.
Ψυχολογία, φιλοσοφία
Ας προσεγγίσουμε την επιρροή του Τραμπ, όπως και κάθε ισχυρού πολιτικού φαινομένου, αγγίζοντας κάτι βαθύτερο: τον τρόπο που οι κοινωνίες φαντάζονται τους εαυτούς τους. Συγκεκριμένα:
1. Υπαρξιακή ανάγνωση. Λειτουργεί ως κάτοπτρο μιας εποχής που φοβάται την απώλεια του εαυτού της σε περιόδους ταχύτατης αλλαγής, τεχνολογικής ανατροπής, πολιτισμικής ρευστότητας, οικονομικής ανασφάλειας. Οι άνθρωποι αναζητούν σταθερότητα, απλότητα, νόημα και ο Τραμπ τους τα προσφέρει ή τουλάχιστον έτσι πιστεύουν.
Φιλοσοφικά, αυτό θυμίζει την ανάγκη του ανθρώπου να επαναφέρει τάξη στο χάος. Ο ηγέτης γίνεται σύμβολο μιας επιθυμίας για σταθερότητα, όχι απλώς πολιτική επιλογή.
2. Μυθολογική ανάγνωση. Κάθε κοινωνία δημιουργεί ήρωες και αντιήρωες για να αφηγηθεί τον εαυτό της. Ο Τραμπ λειτουργεί ως ήρωας για όσους νιώθουν ότι η κοινωνία τους εγκατέλειψε, ως αντιήρωας για όσους βλέπουν σε αυτόν την απειλή της δημοκρατίας. Σε κάθε περίπτωση, γίνεται αρχέτυπο. Το αρχέτυπο που ενσαρκώνει τον “πολεμιστή” που μάχεται ενάντια σε ένα σύστημα που παρουσιάζεται ως διεφθαρμένο ή εχθρικό. Δεν έχει σημασία αν ο ηγέτης είναι “καλός” ή “κακός”. Σημασία έχει ότι γίνεται φορέας μιας συλλογικής αφήγησης.
3. Πολιτισμική ανάγνωση. Ο Τραμπ είναι προϊόν και ταυτόχρονα επιταχυντής μιας εποχής που έχει χάσει την πίστη της στις μεγάλες αφηγήσεις. Οι παραδοσιακές πηγές νοήματος, θρησκεία, κοινότητα, εργασία, εθνική ταυτότητα, έχουν αποδυναμωθεί. Στη θέση τους εμφανίζεται η πολιτική ως θέαμα. Δεν είναι απλώς πολιτικός, είναι χαρακτήρας σε μια αφήγηση που το κοινό παρακολουθεί, σχολιάζει, μιμείται, αναπαράγει. Η πολιτική γίνεται επίδοση (performance), ταυτότητα προϊόντος (branding), ψηφιακή τελετουργία. Ο πολιτικός είναι brand, γιατί ο πολίτης είναι καταναλωτής ταυτότητας. Αυτό δεν είναι “καλό” ή “κακό”. Είναι το πνεύμα της εποχής.
Σε βαθύτερο επίπεδο, η πολιτική λειτουργεί ως θρησκεία χωρίς θεό, όπου, ο ηγέτης γίνεται ιερέας, το κόμμα γίνεται ενορία, το αφήγημα γίνεται δόγμα, το χρονοδιάγραμμα γίνεται λειτουργία, το viral γίνεται θαύμα, ο αντίπαλος γίνεται δαίμονας.
Η πολιτική δεν εκφυλίζεται μόνη της. Αντανακλά την υπαρξιακή μας πείνα σε έναν κόσμο όπου:
- Η κοινότητα έχει διαλυθεί.
- Η αλήθεια είναι σχετική.
- Η προσοχή είναι εμπόρευμα.
- Η μοναξιά είναι δομική, δηλαδή, το αίσθημα της απομόνωσης δεν πηγάζει από προσωρινές συγκυρίες, αλλά είναι ενσωματωμένο στον τρόπο οργάνωσης της σύγχρονης κοινωνίας, τον τρόπο ζωής και τις σχέσεις. Είναι μια αόρατη κατάσταση, όπου το άτομο μπορεί να περιβάλλεται από κόσμο αλλά να νιώθει εσωτερικά άδειο, λόγω έλλειψης ουσιαστικής επικοινωνίας.
- Η ταυτότητα είναι ρευστή, ήτοι, ο αυτοπροσδιορισμός ενός ατόμου, ιδιαίτερα όσον αφορά το φύλο ή την προσωπικότητα, δεν είναι στατικός ή μόνιμος, αλλά αλλάζει και εξελίσσεται με την πάροδο του χρόνου. Είναι μια συνεχής, μη γραμμική διαδικασία όπου το άτομο μπορεί να κινείται μεταξύ διαφορετικών εκφράσεων ή ρόλων, επηρεαζόμενο από προσωπικούς και κοινωνικούς παράγοντες.
Η πολιτική επιδόσεων (performance) είναι η σκηνή όπου παίζουμε τον εαυτό μας.
Όταν η πολιτική γίνεται performance, branding και τελετουργία, τότε, δεν αναπαριστά την πραγματικότητα, αλλά την παράγει.
- Το αφήγημα προηγείται του γεγονότος.
- Η εικόνα προηγείται της ουσίας.
- Η συγκίνηση προηγείται της αλήθειας.
- Η ταυτότητα προηγείται της εμπειρίας.
Η πολιτική είναι ο καθρέφτης. Εμείς είμαστε το είδωλο.
Ψυχολογία των μαζών, με όρους Freud - Η φροϋδική ανάγνωση δεν αφορά πρόσωπα, αφορά μηχανισμούς. Και αυτοί οι μηχανισμοί ενεργοποιούνται κάθε φορά που μια κοινωνία συσπειρώνεται γύρω από έναν ηγέτη είτε αυτός λέγεται Τραμπ, είτε Πούτιν, είτε οτιδήποτε άλλο.
Όταν οι άνθρωποι συγκροτούνται σε μάζα το Εγώ αποδυναμώνεται, η κριτική σκέψη μειώνεται, η ανάγκη για καθοδήγηση αυξάνεται, το συναίσθημα κυριαρχεί. Η μάζα αναζητά μια μορφή που θα λειτουργήσει ως υποκατάστατο του πατρικού υπερεγώ.
Για τον Freud, ο ηγέτης δεν είναι απλώς πολιτικός. Είναι ψυχικό αντικείμενο. Η μάζα ταυτίζεται με τον ηγέτη του ιδανικού Εγώ, ο οποίος ενσαρκώνει δύναμη, αυτοπεποίθηση, αποφασιστικότητα, απλότητα, βεβαιότητα και αυτού της πατρικής μορφής, όπου η μάζα αναζητά προστασία, καθοδήγηση, νόημα, όρια. Ο ηγέτης γίνεται το πρόσωπο που επιτρέπει στη μάζα να νιώσει ενότητα και ασφάλεια.
Όταν η μάζα ταυτίζεται με τον ηγέτη το άτομο παραδίδει μέρος της αυτονομίας του, η προσωπική κρίση αντικαθίσταται από συλλογικό συναίσθημα, η αμφιβολία εξαφανίζεται, η πολυπλοκότητα απλοποιείται. Ο Freud το περιγράφει ως ερωτική σύνδεση (libidinal bond) με τον ηγέτη — όχι με την ερωτική έννοια, αλλά με την έννοια της ψυχικής επένδυσης.
Αν το δούμε φιλοσοφικά, ίσως ο Freud να έλεγε σήμερα, ότι η επιρροή ενός ηγέτη σε μια εποχή κρίσης δεν είναι τυχαία. Είναι το αποτέλεσμα:
συλλογικού άγχους,
απώλειας σταθερών σημείων,
ανάγκης για πατρική προστασία,
φόβου απέναντι στην αλλαγή,
επιθυμίας για απλότητα.
Ο ηγέτης γίνεται το ψυχικό σύμβολο που οργανώνει το χάος.
Προσέγγιση με όρους Hannah Arendt (λιγότερο γνωστή στο ευρύ κοινό, ήταν η Γερμανοαμερικανίδα πολιτική θεωρητικός και αρθρογράφος. Η εβραϊκή της καταγωγή, την οποία θεωρούσε κεντρικό κομμάτι της ταυτότητάς της, και η εμπειρία της από τις διώξεις υπό το ναζιστικό καθεστώς διαμόρφωσαν τον τρόπο σκέψης της και τη δέσμευσή της κατά του ολοκληρωτισμού).
Σύμφωνα με την Arendt, η μαζική πολιτική δεν γεννιέται από το μίσος, αλλά από τη μοναξιά. Η μοναξιά δεν είναι απλώς το να είσαι μόνος. Είναι μια υπαρξιακή αποσύνδεση.
Η απλοποίηση της πραγματικότητας
Η Arendt επισημαίνει ότι οι μάζες έλκονται από αφηγήματα που:
απλοποιούν τον κόσμο,
προσφέρουν καθαρούς εχθρούς,
δίνουν εύκολες εξηγήσεις,
μετατρέπουν το χάος σε ιστορία.
Αυτό δεν είναι αφέλεια. Είναι ψυχική ανάγκη σε εποχές αποσταθεροποίησης.
Αν η Arendt ζούσε σήμερα, θα έλεγε ίσως, ότι:
η ψηφιακή εποχή ενισχύει τη μοναξιά,
η οικονομική ανασφάλεια διαλύει την εμπιστοσύνη,
η πολιτισμική ρευστότητα δημιουργεί φόβο,
τα social media παράγουν μάζες χωρίς φυσική παρουσία,
η πολιτική γίνεται θέαμα που υπόσχεται νόημα.
Σε αυτό το πλαίσιο, η άνοδος ισχυρών, διχαστικών ή αντισυστημικών ηγετών δεν είναι παράδοξο. Είναι σύμπτωμα της μοναξιάς.
Ας περάσουμε και λίγο από τον Friedrich Nietzsche, για να μη νιώσει παραμελημένος. Ο Νίτσε δεν ενδιαφέρεται για πρόσωπα, αλλά για δυνάμεις, μορφές, ύφη εξουσίας.
Η θέληση για δύναμη (Wille zur Macht)
Οι ηγέτες που αναδύονται σε περιόδους κρίσης εκφράζουν μια συλλογική θέληση για δύναμη.
Δεν είναι μόνο δική τους ορμή· είναι η ορμή της κοινωνίας που τους αναδεικνύει.
Η μάζα αναζητά κάποιον που θα ενσαρκώσει την ενέργεια που η ίδια δεν μπορεί να εκφράσει.
Ο ηγέτης γίνεται το πρόσωπο της δύναμης που λείπει από την κοινωνία.
Αν ο Νίτσε έβλεπε τη σύγχρονη πολιτική, θα έλεγε ίσως, ότι ζούμε σε εποχή:
αποδυνάμωσης των παλιών αξιών,
αναζήτησης νέων μορφών νοήματος,
αισθητικοποίησης της πολιτικής,
συλλογικής επιθυμίας για δύναμη,
ανάγκης για υπερβολή και θέαμα.
Η άνοδος ισχυρών, θεατρικών ή διχαστικών ηγετών δεν είναι ανωμαλία. Είναι η αισθητική έκφραση μιας κοινωνίας που αναζητά νέα μορφή δύναμης.
Συνολική νιτσεϊκή ανάγνωση
Η πολιτική επιρροή — οποιουδήποτε ηγέτη — δεν εξηγείται από την προσωπικότητά του. Εξηγείται από:
τη θέληση για δύναμη της κοινωνίας,
την ανάγκη για αισθητική μορφή,
την αναζήτηση υπέρβασης,
την επιθυμία για ένταση,
την ανάγκη για σύμβολα.
Ο ηγέτης είναι μορφή. Η μάζα είναι δύναμη. Και η πολιτική είναι το θέατρο όπου αυτά τα δύο συναντιούνται.
Γιάννης Αρβανιτάκης
Αν φτάσατε μέχρι εδώ, αυτά είχα να μοιραστώ μαζί σας. Σας ευχαριστώ για τον χρόνο και την ανάγνωση.
